– श्रीराम भण्डारी
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको देश हो। यहाँ मनाइने विभिन्न चाडपर्व, जात्रा, संस्कार र परम्पराले नेपाली समाजको मौलिक पहिचान झल्काउँछन्। चाडपर्व केवल रमाइलो र उत्सव मनाउने अवसर मात्र होइनन्, यी हाम्रो इतिहास, संस्कृति, सामाजिक एकता, पारिवारिक आत्मीयता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका जीवनशैलीका महत्वपूर्ण आधार पनि हुन्।
नेपालमा मनाइने दशैँ, तिहार, छठ, माघी, ल्होसार, ईद, क्रिसमस, उधौली–उभौलीलगायतका पर्वले आ–आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व बोकेका छन्। यस्ता पर्वले परिवार तथा आफन्तबीच भेटघाट, आपसी सद्भाव, प्रेम, सहयोग र भाइचाराको भावना अभिवृद्धि गर्छन्। त्यसैले हाम्रा चाडपर्व र परम्पराको संरक्षण गर्नु सबैको साझा दायित्व हो।
तर संस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँगै स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन आवश्यक छ। चाडपर्व मनाउने क्रममा अपनाइने खानपिन, रहनसहन र जीवनशैलीले हाम्रो स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले परम्परालाई निरन्तरता दिँदै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु आजको आवश्यकता बनेको छ।
परम्परागत खानपिन र हाम्रो स्वास्थ्य
विभिन्न चाडपर्वमा तयार गरिने खानाका परिकार हाम्रो संस्कृति, भूगोल, कृषि प्रणाली र पुर्खाले विकास गरेको खानपिनसम्बन्धी ज्ञानसँग जोडिएका छन्। स्थानीय अन्न, गेडागुडी, फलफूल, तरकारी तथा प्राकृतिक खाद्यवस्तुको प्रयोग परम्परागत खानपिनका सकारात्मक पक्ष हुन्। यस्ता परिकारले हाम्रो मौलिकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न सहयोग गर्छन्।
तर पछिल्लो समय चाडपर्वका अवसरमा अत्यधिक चिल्लो, मसलेदार, गुलियो, नुनिलो तथा प्रशोधित खानेकुराको प्रयोग बढ्दै गएको देखिन्छ। स्वाद र रमाइलोका नाममा आवश्यकताभन्दा बढी खाने, अनियमित समयमा भोजन गर्ने र शारीरिक गतिविधि कम गर्ने प्रवृत्तिले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
विशेषगरी दशैँ, तिहारलगायतका पर्वमा मासुजन्य परिकार, मिठाई, चिल्लो तथा तारेका खानेकुराको अत्यधिक सेवन गर्ने गरिन्छ। यस्ता खानेकुराको असन्तुलित प्रयोगले अपच, ग्यास्ट्रिक, कब्जियत, तौल वृद्धि तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग, मिर्गौला तथा पाचनसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूले चाडपर्वका समयमा खानपिनमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। अत्यधिक नुन, चिनी र चिल्लो पदार्थको सेवनले यस्ता स्वास्थ्य समस्यालाई थप जटिल बनाउन सक्छ। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानाको मात्रा र गुणस्तर निर्धारण गर्नु आवश्यक छ।
हामीले परम्परागत परिकारको मौलिकता जोगाउँदै आधुनिक पोषण विज्ञानले सुझाएका स्वस्थ खानपिनका अभ्यासलाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ। तेल, नुन र चिनीको मात्रा घटाउने, सन्तुलित भोजन गर्ने तथा स्थानीय र ताजा खाद्यवस्तुको प्रयोग बढाउने हो भने परम्परा र स्वास्थ्य दुवैलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन सकिन्छ।
चाडपर्वमा सरसफाइ र खाद्य सुरक्षाको महत्व
चाडपर्वका समयमा खाद्यवस्तुको खरिद, तयारी र उपभोग सामान्य दिनभन्दा बढी हुने गर्छ। यस्तो अवस्थामा खाद्य स्वच्छता र व्यक्तिगत सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। बजारबाट खाद्यवस्तु खरिद गर्दा उत्पादन मिति, उपभोग गर्न मिल्ने अन्तिम मिति, गुणस्तर र प्याकेजिङको अवस्था जाँच गर्नुपर्छ।
बासी, सडेगलेका, दूषित तथा खुला रूपमा असुरक्षित तरिकाले राखिएका खानेकुरा प्रयोग गर्नु हुँदैन। मासु तथा दुग्धजन्य पदार्थलाई उचित तापक्रममा भण्डारण गर्ने, राम्ररी पकाएर खाने, सफा पानी प्रयोग गर्ने र खाना पकाउनुअघि तथा खानुअघि साबुनपानीले हात धुने बानी बसाल्नुपर्छ।
विशेषगरी भोजभतेर तथा सामूहिक कार्यक्रमहरूमा खाना तयार गर्ने स्थान, प्रयोग गरिने भाँडाकुँडा, खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ। यस्ता सामान्य सावधानी अपनाउन सके झाडापखाला, खाद्य विषाक्तता तथा अन्य सरुवा रोगको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
मदिरा, सुर्तीजन्य पदार्थ र अस्वस्थ जीवनशैलीबाट टाढा रहौँ
चाडपर्वका नाममा मदिरा तथा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनलाई सामान्य सामाजिक व्यवहारका रूपमा लिने प्रवृत्ति पनि समाजमा देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा यस्ता पदार्थको अत्यधिक सेवनले व्यक्तिगत स्वास्थ्य मात्र नभई पारिवारिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था र सामाजिक सुरक्षामा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्ने गरेको छ।
मदिरा तथा सुर्तीजन्य पदार्थ स्वास्थ्यका लागि हानिकारक भएकाले यिनको सेवनबाट टाढा रहनु नै उत्तम हुन्छ। चाडपर्वको रमाइलोलाई यस्ता पदार्थसँग जोड्नुको सट्टा पारिवारिक भेटघाट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, खेलकुद, मनोरञ्जन र आपसी सद्भावका माध्यमबाट खुसी साटासाट गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी चाडपर्वमा नियमित शारीरिक गतिविधि र व्यायामलाई निरन्तरता दिनु पनि आवश्यक छ। खानपिनसँगै हिँडडुल, खेलकुद तथा अन्य शारीरिक गतिविधिमा सहभागी हुँदा शरीरलाई सक्रिय र स्वस्थ राख्न सहयोग पुग्छ।
देखावटी खर्च होइन, स्वस्थ जीवनशैलीमा जोड दिऔँ
पछिल्लो समय चाडपर्वलाई महँगो भोजभतेर, धेरै परिकार, अनावश्यक किनमेल र देखावटी खर्चसँग जोड्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। चाडपर्वको वास्तविक महत्व खर्चको प्रतिस्पर्धा वा खानाको परिमाणमा होइन, आपसी प्रेम, सद्भाव, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा निहित हुन्छ।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि अनावश्यक सामाजिक दबाबका कारण ऋण लिएर चाडपर्व मनाउनुपर्ने अवस्था आउनु उचित होइन। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार सरल, सभ्य र मर्यादित तरिकाले पर्व मनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
चाडपर्वले मानिसलाई जोड्नुपर्छ, विभाजन र प्रतिस्पर्धा बढाउनु हुँदैन। हाम्रो खानपिन, व्यवहार र उत्सव मनाउने शैलीले व्यक्तिगत स्वास्थ्यसँगै परिवार र समाजको सुख, शान्ति र समृद्धिमा योगदान पुर्याउनुपर्छ।
निष्कर्ष : संस्कृति जोगाऔँ, स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिऔँ
हाम्रा चाडपर्व, रीतिरिवाज, परम्परा र खानपिन नेपाली समाजका अमूल्य सम्पत्ति हुन्। तिनको संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो। तर परम्पराको नाममा स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु उचित हुँदैन। समयअनुसार परम्परालाई स्वस्थ, व्यवस्थित र व्यवहारिक बनाउँदै लैजानु आवश्यक छ।
चाडपर्वमा खानेकुराको मात्रा र गुणस्तरमा ध्यान दिने, सन्तुलित भोजन गर्ने, मदिरा तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने, व्यक्तिगत तथा वातावरणीय सरसफाइ कायम गर्ने र नियमित शारीरिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने बानी विकास गर्नुपर्छ।
अन्ततः चाडपर्वको वास्तविक खुसी महँगो भोज, धेरै परिकार र देखावटी खर्चमा होइन, स्वस्थ शरीर, खुसी मन, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सद्भावमा हुन्छ। त्यसैले हामी सबैले आफ्नो मौलिक संस्कृति, रीतिरिवाज र परम्परालाई जोगाउँदै खानपिन तथा स्वास्थ्यप्रति सचेत बन्न आवश्यक छ।
संस्कृति जोगाऔँ, परम्परा बचाऔँ, स्वस्थ खानपिन अपनाऔँ र स्वस्थ जीवन बाँचौँ। स्वस्थ नागरिक, समृद्ध समाज र जीवन्त संस्कृतिका लागि स्वस्थ चाडपर्व मनाउने संस्कारको विकास गरौँ।
