- वासुदेव गिरी
नेपाली समाज विविध संस्कृति, परम्परा, भाषा, धर्म र रीतिरिवाजले समृद्ध छ। दसैँ, तिहार, छठ, माघी, ल्होसार, उधौली–उभौलीलगायतका चाडपर्वले हाम्रो सामाजिक जीवनलाई आत्मीयता, सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्दै आएका छन्। यी पर्व केवल धार्मिक आस्था र मनोरञ्जनका अवसर मात्र होइनन्, परिवारको पुनर्मिलन, पुस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृतिको निरन्तरता र सामाजिक एकताको महत्वपूर्ण आधार पनि हुन् ।
तर पछिल्लो समय चाडपर्व मनाउने शैलीमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन थालेको छ। आधुनिक जीवनशैली, बजारमुखी अर्थतन्त्र, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र उपभोक्तावादी सोचले पर्व मनाउने परम्परालाई प्रभावित गरिरहेका छन्। परम्परागत संस्कार, सामूहिक आत्मीयता र सांस्कृतिक महत्वभन्दा महँगा सामग्रीको खरिद, भड्किलो खानपान, आर्थिक हैसियतको प्रदर्शन र देखासिकीले प्राथमिकता पाउन थालेको देखिन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ– हामी चाडपर्व मनाउँदै छौँ कि चाडपर्वका नाममा आडम्बर प्रदर्शन गर्दै छौँ?
देखासिकी र उपभोक्तावादी सोचको बढ्दो प्रभाव
चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा बजारमा किनमेलको चहलपहल बढ्नु स्वाभाविक हो। नयाँ लुगा लगाउने, मिठा परिकार खाने, घरपरिवारलाई उपहार दिने र आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने परम्परा हाम्रो सामाजिक जीवनकै हिस्सा हो। तर आवश्यकता र क्षमताभन्दा बाहिर गएर अरूको देखासिकीमा खर्च गर्ने, सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउनकै लागि महँगा सामग्री खरिद गर्ने र खर्चको प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्ति चिन्ताको विषय बन्दै गएको छ।
विशेषगरी सामाजिक सञ्जालले मानिसको सोच, जीवनशैली र उपभोगको व्यवहारमा प्रभाव पारिरहेको छ। कसले कस्तो कपडा लगायो, कहाँ घुम्न गयो, कस्तो भोज गर्यो, कति महँगो उपहार दियो भन्ने विषयलाई आफ्नो जीवनसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। अरूको देखावटी जीवनशैलीबाट प्रभावित भएर आफ्नो आर्थिक अवस्थाभन्दा बढी खर्च गर्ने बानीले अनावश्यक प्रतिस्पर्धा निम्त्याइरहेको छ।
यसको असर सबैभन्दा बढी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारमा पर्न सक्छ। सामाजिक दबाब र देखासिकीका कारण कतिपय परिवारले ऋण लिएरसमेत चाडपर्व मनाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। पर्व सकिएपछि आर्थिक भार र पारिवारिक तनाव थपिनु यसको नकारात्मक परिणाम हो।
चाडपर्वले खुसी, उत्साह र आत्मीयता दिनुपर्ने हो। तर अनावश्यक खर्चका कारण परिवारमा आर्थिक संकट र तनाव सिर्जना हुन्छ भने त्यो पर्वको वास्तविक मर्मविपरीत हुन्छ। त्यसैले चाडपर्वलाई खर्च र प्रदर्शनसँग होइन, खुसी र सम्बन्धसँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।
मौलिक संस्कृति हराउँदै जाने चुनौती
नेपाली चाडपर्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता सांस्कृतिक विविधता हो। गाउँघरमा गुञ्जिने देउसी–भैलो, पञ्चेबाजा, सराय नाच, स्थानीय लोकगीत, सामूहिक पूजाआजा, परम्परागत खानपान र आफन्तबीचको भेटघाटले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई जीवन्त बनाएका छन्।
यी परम्परा मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, समुदायको इतिहास, जीवनशैली, सामाजिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानका अमूल्य सम्पदा हुन्। तर पछिल्लो समय नयाँ पुस्तामा स्थानीय लोकगीत, नृत्य, भाषा, भेषभूषा र संस्कारप्रतिको जानकारी तथा चासो घट्दै जानु चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
आधुनिकताका नाममा कतिपय मौलिक अभ्यास ओझेलमा पर्दै जानु र विदेशी संस्कृतिको अन्धानुकरण बढ्नुले सांस्कृतिक पहिचानमाथि प्रश्न उठाएको छ। यद्यपि सबै आधुनिक परिवर्तनलाई संस्कृतिमाथिको आक्रमणका रूपमा बुझ्नु पनि उचित हुँदैन। समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। प्रविधिको प्रयोग र नयाँ पुस्ताको सिर्जनात्मक सहभागिताले
संस्कृतिलाई अझ व्यापक र जीवन्त बनाउन सक्छ। तर परिवर्तनका नाममा मौलिक पहिचान, ऐतिहासिक महत्व र सामाजिक सद्भाव नै हराउनु हुँदैन। संस्कृति संरक्षण गर्नु भनेको पुराना सबै अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्र होइन, तिनका सकारात्मक पक्षलाई पहिचान गर्दै समयअनुकूल निरन्तरता दिनु पनि हो।
चाडपर्वको वास्तविक अर्थ : सम्बन्ध, सद्भाव र सहयोग
चाडपर्वको वास्तविक सुन्दरता खर्चको परिमाणमा होइन, त्यसले जोड्ने सम्बन्धमा हुन्छ। लामो समयदेखि भेट नभएका आफन्तबीच भेटघाट हुनु, परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा बसेर खुसी साट्नु, आपसी मनमुटाव हटाउनु, दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्नु र समुदायमा सद्भाव कायम गर्नु नै चाडपर्वको वास्तविक महत्व हो।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएकै कारण कुनै परिवार चाडपर्वको खुसीबाट वञ्चित हुनु हुँदैन। पर्व मनाउने क्रममा विपन्न, असहाय, ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला तथा समस्यामा परेका परिवारलाई सम्झनु पनि हाम्रो सामाजिक र मानवीय दायित्व हो।
हामीले आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार पर्व मनाउने, स्थानीय उत्पादन तथा परम्परागत सीपलाई प्रोत्साहन गर्ने र अनावश्यक प्रतिस्पर्धाबाट टाढा रहने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। चाडपर्वलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने माध्यम होइन, सामूहिक खुसी, आपसी सहयोग र मानवीय सम्बन्ध सुदृढ गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
परिवर्तनको नेतृत्व युवा पुस्ताले गर्नुपर्छ
युवा पुस्ता समाज परिवर्तनको महत्वपूर्ण संवाहक हो। शिक्षा, प्रविधि, सूचना र सिर्जनशीलतासँग जोडिएको युवाशक्तिले चाडपर्वको मौलिकता संरक्षणमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक बन्ने नाममा आफ्नो रीतिरिवाज, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचान बिर्सनु हुँदैन।
बरु युवाहरूले नयाँ प्रविधि र सञ्चारमाध्यमको सदुपयोग गर्दै लोपोन्मुख लोकगीत, नृत्य, भाषा, भेषभूषा, कला र स्थानीय परम्पराको अभिलेखीकरण तथा प्रचारप्रसार गर्नुपर्छ। गाउँघरमा सीमित रहेका मौलिक संस्कृतिलाई डिजिटल माध्यमबाट नयाँ पुस्तामाझ पुर्याउन सकिन्छ। ज्येष्ठ नागरिक र संस्कृतिका जानकार व्यक्तिबाट पुराना परम्परा, कथा, गीत र संस्कारबारे जानकारी संकलन गरेर भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
त्यस्तै, महँगा सामग्री र देखासिकीको प्रतिस्पर्धाभन्दा सरल, सभ्य र आर्थिक क्षमताअनुसार पर्व मनाउने संस्कारको सुरुवात युवाहरूबाटै हुनुपर्छ। साथीभाइ र परिवारमा अनावश्यक खर्चको दबाब सिर्जना नगर्ने, सामाजिक सञ्जालमा आडम्बरभन्दा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने र चाडपर्वका अवसरमा सामाजिक सेवाका गतिविधिमा सहभागी हुने अभ्यास विकास गर्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष : आडम्बर होइन, संस्कृतिको पुस्तान्तरण गरौँ
चाडपर्व हाम्रो पहिचान हो, हाम्रो इतिहास हो र सामाजिक एकताको आधार पनि हो। यसलाई बजार, महँगा सामग्री र देखावटी प्रतिस्पर्धासँग मात्र जोडेर हेर्नु हुँदैन। समयअनुसार परिवर्तन आवश्यक छ, तर परिवर्तनले हाम्रो मौलिकता र सांस्कृतिक जरा कमजोर बनाउनु हुँदैन।
आजको आवश्यकता चाडपर्वलाई खर्चिलो बनाउनु होइन, यसको वास्तविक महत्वलाई अझ गहिरो बनाउनु हो। नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताबाट सकारात्मक संस्कार र संस्कृति सिक्ने तथा त्यसलाई आधुनिक प्रविधि र सोचसँग जोडेर अगाडि बढाउने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
हामीले आफ्ना सन्ततिलाई महँगा उपहार र भड्किला भोजको संस्कृति होइन, आपसी प्रेम, सम्मान, सद्भाव, सहयोग र मौलिक संस्कृतिको महत्व हस्तान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। आखिर चाडपर्वको पहिचान हामीले कति खर्च गर्यौँ भन्ने कुराले होइन, कति खुसी बाँड्यौँ, कति सम्बन्ध जोड्यौँ र आफ्नो संस्कृति कति जोगायौँ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
त्यसैले अब युवा पुस्ताले सोच्नुपर्ने बेला आएको छ– चाडपर्वलाई आडम्बरको प्रतिस्पर्धा बनाउने कि मौलिक संस्कृति संरक्षण र पुस्तान्तरणको अभियान ?
