बासुदेव गिरी
प्यूठान । विजया दशमी तथा शुभ दीपावली मनाउन जिल्ला बाहिर र वैदेशिक रोजगारीमा रहेका प्यूठानवासी गाउँ फर्किने क्रम बढेको छ। चाडपर्व नजिकिएसँगै परिवारसँग खुसी साट्न घर फर्किनेहरूको चहलपहल बढेपछि वर्षभरि सुनसानजस्तै रहने ग्रामीण बस्ती यतिबेला भरिभराउ बनेका छन्।
रोजगारी, अध्ययन र अवसरको खोजीमा गाउँ छाडेकाहरू फर्किएपछि गाउँघरमा चाडपर्वको रौनक छाएको छ। आफन्तसँगको भेटघाट, मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको आत्मीयताले गाउँमा उत्साह थपेको छ। तर, चाडपर्वले गाउँलाई केही समयका लागि जीवन्त बनाइरहँदा ग्रामीण रोजगारीको अभाव र गाउँ छाड्नुपर्ने बाध्यताको सवाललाई समेत उजागर गरेको छ।
दसैँ–तिहारबाहेकका समयमा धेरै ग्रामीण बस्तीमा वृद्धवृद्धा र सीमित स्थानीय मात्रै रहने अवस्था छ। गाउँका धेरै युवा अध्ययन, रोजगारी, व्यापार तथा अन्य अवसरको खोजीमा देशका विभिन्न सहर र विदेशमा छन्। चाडपर्वमा उनीहरू घर फर्किएपछि सुनसान घरआँगनमा चहलपहल बढ्छ। तर, चाडपर्व सकिएलगत्तै उनीहरू पुनः आफ्नो कार्यक्षेत्रतर्फ फर्किने क्रम सुरु हुन्छ।
गाउँमा परिवार, जमिन र सामाजिक सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि जीविकोपार्जनका लागि बाहिरिनुपर्ने बाध्यता किन कायम छ भन्ने प्रश्नले स्थानीय रोजगारी र ग्रामीण अर्थतन्त्रको अवस्थाबारे गम्भीर बहस आवश्यक बनाएको छ।
गाउँमै रोजगारी नहुँदा बाहिरिने बाध्यता
ग्रामीण क्षेत्रबाट युवायुवती तथा कामकाजी उमेरका मानिस बाहिरिनुको प्रमुख कारणमध्ये पर्याप्त र नियमित आम्दानीको स्रोत अभाव हुनु हो। गाउँमा उपलब्ध कामबाट परिवारको दैनिक खर्च, बालबालिकाको शिक्षादीक्षा, स्वास्थ्य उपचार र अन्य आवश्यकता पूरा गर्न कठिन भएपछि रोजगारीका लागि बाहिरिनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीले परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न सहयोग पुर्याए पनि त्यसका लागि परिवारबाट लामो समय टाढा बस्नुपर्ने बाध्यता रहन्छ।
प्यूठानका ग्रामीण बस्तीमा कृषि मुख्य जीविकोपार्जनको आधार हो। तर, परम्परागत खेती प्रणाली, सिँचाइको सीमितता, उत्पादन लागतमा वृद्धि, बजार व्यवस्थापनको समस्या तथा कृषि उपजको उचित मूल्य नपाउने अवस्थाले कृषिलाई भरपर्दो आम्दानीको स्रोत बनाउन कठिन बनाएको छ।
खेतीयोग्य जमिन हुँदाहुँदै पनि आधुनिक प्रविधि, व्यावसायिक उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र बजारसम्मको पहुँच प्रभावकारी हुन नसक्दा कृषिबाट अपेक्षित लाभ लिन सकिएको छैन।
कृषिबाहेकका रोजगारीका अवसर सीमित हुँदा सबै युवाले आफ्नो सीप र क्षमताअनुसार काम पाउने अवस्था पनि सहज छैन। स्थानीय उत्पादनमा आधारित उद्योग, कृषि प्रशोधन, पशुपालन, पर्यटन, निर्माण, सेवा व्यवसाय तथा साना उद्यमको पर्याप्त विकास हुन नसक्दा गाउँमै बसेर नियमित आम्दानी गर्ने विकल्प खुम्चिएका छन्।
युवाशक्ति बाहिरिँदा गाउँको उत्पादन प्रणालीमा असर
काम गर्न सक्ने उमेरका मानिस गाउँबाट बाहिरिँदा त्यसको प्रभाव परिवारमा मात्रै सीमित रहँदैन। कृषि उत्पादन, स्थानीय व्यवसाय, सामुदायिक गतिविधि र समग्र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत असर पर्न सक्छ।
खेतबारीमा काम गर्ने जनशक्ति घट्नु, बाँझो जमिन बढ्ने जोखिम, पशुपालनमा कमी र परम्परागत सीपको हस्तान्तरण कमजोर हुनु ग्रामीण क्षेत्रले सामना गर्नुपर्ने चुनौती हुन्।
घरमा रहेका वृद्धवृद्धाले खेतबारी तथा घरायसी कामको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने अवस्था छ। परिवारका युवा सदस्य बाहिर हुँदा ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह, बालबालिकाको पालनपोषण र घरायसी जिम्मेवारी व्यवस्थापनमा समेत कठिनाइ पर्न सक्छ।
विदेश वा सहरबाट पठाइएको रकमले परिवारको खर्च धान्न सहयोग गरे पनि गाउँमै उत्पादन र रोजगारीको आधार बलियो नहुँदासम्म स्थानीय अर्थतन्त्र आत्मनिर्भर बन्न कठिन हुन्छ।
यद्यपि, वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक रूपमा मात्रै हेर्न मिल्दैन। बाहिरबाट प्राप्त आम्दानीले शिक्षा, स्वास्थ्य, घर निर्माण, कृषि लगानी र साना व्यवसाय सञ्चालनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। विदेशमा सिकेको सीप, कामको अनुभव र बचतलाई गाउँमै लगानी गर्ने वातावरण बनाउन सके स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नसमेत मद्दत पुग्न सक्छ।
मुख्य चुनौती भनेको बाहिरबाट आएको आम्दानीलाई उपभोगमा मात्रै सीमित नराखी उत्पादन र उद्यमसँग जोड्ने अवसर विस्तार गर्नु हो।
कृषिलाई व्यावसायिक बनाउनेदेखि स्थानीय उद्यमसम्म
ग्रामीण रोजगारी विस्तारका लागि प्यूठानका स्थानीय सम्भावनाअनुसार कृषि तथा गैरकृषि क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी बनाउन आवश्यक छ। निर्वाहमुखी खेतीलाई बजारको मागअनुसार व्यावसायिक उत्पादनसँग जोड्ने, सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने, उन्नत बीउ तथा प्रविधिको पहुँच बढाउने र कृषि उपजको सङ्कलन, भण्डारण तथा बिक्री वितरण व्यवस्थित गर्ने कामले किसानको आम्दानी बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
त्यस्तै, पशुपालन, तरकारी खेती, फलफूल उत्पादन, मौरीपालन, खाद्य प्रशोधन तथा स्थानीय स्रोतमा आधारित अन्य उद्यमको सम्भाव्यता पहिचान गरी सीप, प्रविधि, पुँजी र बजारको पहुँच सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।
गाउँमा उत्पादन हुने वस्तुको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने साना उद्योग स्थापना गर्न सके कच्चा पदार्थ मात्रै बिक्री गर्नुपर्ने बाध्यता कम हुन सक्छ। यस्ता उद्यम सञ्चालनमा स्थानीय युवा, महिला समूह, सहकारी र निजी क्षेत्रलाई सहभागी गराउन सकिन्छ।
ग्रामीण पर्यटन, स्थानीय संस्कृति, प्राकृतिक सम्पदा तथा मौलिक उत्पादनसँग जोडिएका व्यवसाय पनि रोजगारीका सम्भावित क्षेत्र हुन सक्छन्। तर, सम्भावनाको पहिचान मात्रै पर्याप्त हुँदैन। बजारको माग, यातायात, पूर्वाधार, लगानी, व्यावसायिक सीप र उत्पादनको निरन्तरता सुनिश्चित गर्न आवश्यक हुन्छ।
संघ, प्रदेश र स्थानीय तहले रोजगारीका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा तालिम र अभिमुखीकरणमा मात्रै सीमित नभई तालिमपछि काम वा उद्यमसँग जोडिने व्यवस्था गर्नुपर्छ। बजारसँग सम्बन्ध स्थापित नगरी उत्पादनमा मात्रै जोड दिँदा किसान तथा उद्यमीले अपेक्षित आम्दानी लिन नसक्ने जोखिम रहन्छ।
त्यसैले स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, सहुलियतपूर्ण कर्जा, प्राविधिक परामर्श, उद्यम दर्ता तथा सञ्चालनमा सहजीकरण र व्यवसायको दीर्घकालीन व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
गाउँ फर्किने जनशक्तिलाई अवसरसँग जोड्ने चुनौती
दसैँ–तिहारमा गाउँ फर्किनेहरूलाई केवल चाडपर्वका पाहुनाका रूपमा मात्रै हेर्नुभन्दा उनीहरूसँग रहेको सीप, अनुभव, पुँजी र सम्भावित लगानीलाई गाउँको विकाससँग जोड्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।
विदेश तथा देशका विभिन्न सहरमा काम गरेका व्यक्तिसँग विभिन्न पेसागत सीप, व्यावसायिक अनुभव र बचत हुन सक्छ। उनीहरूलाई स्थानीय उत्पादन तथा उद्यममा लगानी गर्न सहज वातावरण बनाउन सके गाउँमा नयाँ व्यवसाय र रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।
यसका लागि स्थानीय तह, सहकारी, कृषक समूह, निजी क्षेत्र र गाउँ फर्किएका श्रमिकबीच समन्वय आवश्यक छ। गाउँमा कुन क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ, बजारको माग के छ, स्थानीय स्रोतको उपयोग कसरी गर्न सकिन्छ र लगानीलाई कसरी सुरक्षित तथा उत्पादनमुखी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा ठोस योजना बनाउन जरुरी छ।
युवालाई गाउँमै बस्न प्रेरित गर्न रोजगारीका अवसर मात्रै होइन, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, यातायात, सञ्चार र अन्य आधारभूत सुविधाको उपलब्धता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गाउँमा काम पाए पनि आवश्यक सेवा र सुविधाको अभाव भएमा युवा बाहिरिने क्रम रोक्न कठिन हुन सक्छ।
त्यसैले ग्रामीण रोजगारीलाई समग्र गाउँ विकासको योजनासँग जोडेर अघि बढाउन आवश्यक छ।
चाडपर्वको रौनक स्थायी बनाउन उत्पादन र रोजगारीमा जोड
दसैँ–तिहारले प्यूठानका गाउँबस्तीमा केही समयका लागि भए पनि खुसी, उत्साह र चहलपहल थपेको छ। लामो समयपछि घर फर्किएका परिवारका सदस्यसँगको भेटघाटले गाउँको सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ। तर, गाउँको वास्तविक समृद्धि चाडपर्वमा मात्रै भरिभराउ देखिनुमा होइन, वर्षभरि नै मानिसले सम्मानजनक रोजगारी र नियमित आम्दानीको अवसर पाउनुमा निर्भर हुन्छ।
गाउँमा रहेका स्रोतसाधनको उपयोग, कृषि उत्पादनको व्यावसायीकरण, स्थानीय उद्योग तथा उद्यमको विकास र युवाको सीपअनुसार काम सिर्जना गर्न सके गाउँ छाड्नुपर्ने बाध्यता कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। विदेशबाट फर्किएका व्यक्तिले आफ्नो अनुभव र पुँजी गाउँमै लगानी गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
चाडपर्व सकिएपछि गाउँबाट फेरि बाहिरिनेहरूको लर्को लाग्नु प्यूठानका लागि जनशक्ति बाहिरिने विषय मात्रै होइन, ग्रामीण अर्थतन्त्रको अवस्था बुझ्ने अवसर पनि हो। गाउँमा परिवार र जन्मभूमिसँग जोडिएर बस्न चाहनेहरूका लागि रोजगारी, उद्यम र आम्दानीका भरपर्दा विकल्प सिर्जना गर्न सके दसैँ–तिहारमा देखिने चहलपहललाई वर्षभरि कायम राख्ने आधार तयार हुन सक्छ।
त्यसैले अहिले गाउँमा फर्किएको जनशक्तिको उपस्थितिले दिएको सन्देश स्पष्ट छ—ग्रामीण बस्तीलाई जीवन्त बनाउन भावनात्मक सम्बन्धसँगै स्थानीय रोजगारी र उत्पादनको आधार बलियो बनाउन आवश्यक छ।
(लेखक नेपाल पत्रकार महासंघ प्यूठानका सचिव हुनुहुन्छ।)
